ดร. นลินี ทวีสิน
ผู้อำนวยการสถาบันอนาคตศึกษาเพื่อการพัฒนา (ไอเอฟดี)

ปัจจุบันหลักสูตรอนาคตศึกษากำลังได้รับความสนใจอย่างมากจากมหาวิทยาลัย วิทยาลัยและสถาบันอุดมศึกษาต่างๆ เห็นได้จากมีหลักสูตรดังกล่าวนี้เปิดสอนกันในสถาบันอุดมศึกษามากกว่า 50 แห่งทั่วโลก ทั้งที่เป็นแบบหลักสูตรเฉพาะ หลักสูตรร่วมกับสาขาวิชาอื่น หลักสูตรระยะสั้น และแบบที่สอนเป็นหน่วยการศึกษาเดียว ซึ่งสถาบันอุดมศึกษาที่เปิดสอนหลักสูตรดังกล่าวเหล่านี้ ต่างมีการออกแบบและพัฒนาหลักสูตรอนาคตศึกษาในสถาบันการศึกษาของตนเองอย่างต่อเนื่อง ดังนี้
การออกแบบและพัฒนาหลักสูตรให้มีความเป็นพลวัต ความเป็นพลวัตนับได้ว่าเป็นหัวใจสำคัญของการพัฒนาหลักสูตรอนาคตศึกษา เนื่องจากโลกมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว การออกแบบหลักสูตรจึงจำเป็นต้องไม่ยึดอยู่กับความรู้เดิมแต่ต้องมีพลวัตตลอดเวลาเพื่อความเหมาะสม ปัจจุบันมหาวิทยาลัยที่เปิดสอนหลักสูตรอนาคตศึกษาทั่วโลกได้ทำการพัฒนาปรับปรุงหลักสูตรของตนเองให้มีความเป็นพลวัต ทันสมัยและทันกับกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลกอยู่เสมอ อาทิ Tamkang University มหาวิทยาลัยที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักในไต้หวัน ซึ่งได้ทำการเปิดสอนหลักสูตรอนาคตศึกษาในรายวิชาใหม่ๆ เพิ่มเติมจากหลักสูตรเดิมที่มีอยู่แล้วเป็นระยะๆ อาทิ การเปิดสอนวิชา The Futures of Coming Cybernated World และ Technological Society and Sustaining Development ทั้งนี้ เพื่อให้สอดรับกับกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลกยุคไซเบอร์และเทคโนโลยี เป็นต้น
การออกแบบและพัฒนาหลักสูตรแบบบูรณาการ เนื่องจากอนาคตศึกษาเป็นการคาดการณ์อนาคตที่คาดว่าจะเกิดขึ้นหรือที่น่าจะเป็น เพราะฉะนั้น การออกแบบและพัฒนาหลักสูตรดังกล่าวจึงจำเป็นต้องเป็นแบบบูรณาการทุกสาขาวิชาที่เกี่ยวข้องเข้าไว้ด้วยกัน ซึ่งปัจจุบันสถาบันอุดมศึกษาที่เปิดสอนหลักสูตรนี้ทั่วโลกได้ทำการพัฒนาหลักสูตรของตนเองให้มีการบูรณาการครอบคลุมสาขาวิชาต่างๆ มากขึ้น ไม่ว่าจะเป็น เศรษฐกิจ การเมือง สังคม เทคโนโลยี การศึกษา วิทยาศาสตร์ มานุษยวิทยา การสื่อสาร ภูมิศาสตร์ พันธุศาสตร์ สิ่งแวดล้อม การวางแผน ศาสนา สังคมวิทยา สังคมสงเคราะห์ สตรีศึกษา รวมไปถึงสาขาวิชาใหม่ๆ ที่เกิดขึ้น อาทิ นาโนเทคโนโลยี ทั้งนี้ โดยมีเป้าหมายเพื่อช่วยให้ผู้เรียนสามารถนำความรู้ดังกล่าวเหล่านี้ไปใช้วิเคราะห์ภาพอนาคตที่คาดว่าจะเกิดขึ้นได้อย่างชัดเจน ตรงกับความเป็นจริงและครอบคลุมในทุกด้าน
การออกแบบและพัฒนาหลักสูตรให้มีความหลากหลายสอดคล้องกับความต้องการของผู้เรียน มหาวิทยาลัยและสถาบันอุดมศึกษาหลายแห่งทั่วโลกได้ออกแบบและพัฒนาหลักสูตรอนาคตของตนเองให้มีความหลากหลาย แตกต่างกันไปตามแต่ละสถาบันการศึกษา เพื่อให้สอดรับกับความต้องการของผู้เรียน อาทิ Finland Futures Academy ประเทศฟินแลนด์ สถาบันอุดมศึกษาแห่งนี้ได้ออกแบบหลักสูตรอนาคตศึกษาที่สอนในระดับบัณฑิตศึกษาภาคภาษาอังกฤษ โดยเน้นทางด้านการทำวิจัย อย่างเช่น วิชา Futures2: Futures Research Methods วิชา Futures3: Futures Research in Practice และ วิชา Futures4: Changing Futures Theme ขณะที่ Regent University ประเทศสหรัฐอเมริกาได้เปิดสอนวิชาทางด้านอนาคตศึกษาที่มีความน่าสนใจหลายรายวิชาด้วยกัน อย่างเช่น วิชา Forecasting Techniques วิชา Human Futures วิชา Defense Futures และ วิชา Independent Study in Strategic Foresight หรือ University of Sunshine Coast ประเทศออสเตรเลียเช่นเดียวกัน ที่ได้เปิดสอนวิชาทางด้านนี้ อาทิ วิชา Sustainable Futures วิชา Applied Futures Studies: methods, values and strategy และ วิชา Strategic Foresight Leadership เป็นต้น ไม่เพียงเท่านั้น สถาบันอุดมศึกษาแต่ละแห่งยังมีวิชาเลือกอื่นๆ ที่น่าสนใจอีกเป็นจำนวนมาก
กรณีของประเทศไทย
สถาบันอุดมศึกษาไทยควรให้ความสำคัญและเป็นแกนนำการสอนและพัฒนาองค์ความรู้ในสาขาด้านอนาคตศึกษาอย่างจริงจัง โดยในที่นี้อาจเริ่มต้นจากการจัดเป็นรูปแบบการสอนลักษณะเป็นรายวิชา จัดเป็นหลักสูตรร่วมกับสาขาวิชาอื่น หรือ จัดเป็นหลักสูตรระยะสั้น สำหรับสถาบันอุดมศึกษาที่มีความพร้อมอาจจัดสอนเป็นหลักสูตรเฉพาะ ซึ่งมีการพัฒนาหลักสูตรให้มีความเป็นพลวัต มีการบูรณาการ และมีความหลากหลายเหมาะสมกับความสนใจของผู้เรียน ทั้งในระดับปริญญาตรี ปริญญาโท และปริญญาเอก เพื่อให้ผู้เรียนมีทางเลือกเรียนในสาขาวิชาทางด้านนี้มากขึ้น